پازل زیبای اندیشه دینی

یقظه = آرامش و قدرت در تحمل مصائب

قرآن کریم در توصیف کسانی که با نگاه جاودانه در تمام روابط و فعالیت‌های خود وارد می‌شوند اینگونه می‌فرماید: «و بشّرالمؤمنین، الّذین إذا اصابتهم مصیبه، قالوا إنّا لله و إنّا الیه راجعون» (سوره بقره آیه 156)

و به مؤمنان بشارت ده، همان کسانی که وقتی با مصیبتی رو به رو می‌شوند، می‌گویند، ما از خداییم و به سوی او باز می‌گردیم.

یادآوری جاودانگی، همان نگاهی است که قدرت لازم را برای رویارویی با مصائب در مؤمنان تولید می‌کند. اینکه روزی به آغوش اِله خود باز می‌گردند و دیگر اثری از این مشکلات باقی نخواهد ماند. برای این گروه هیچ امری به اندازه سلامت قلبشان مهم و با ارزش نیست، به گونه‌ای در هیچ شرایطی حاضر نیستند آن را با بیماری‌ها و گناهان اخلاقی (مثل کینه) آلوده سازند. آنان اساساً تنها دارایی خود را قلب خود می‌دانند و هوشیارانه برای حفظ سلامت آن می‌کوشند. آنان تمام مصائب خود را جزو دارایی‌های حقیقی خود دانسته و هرگز در آغوش خداوند، احساس نکبت و بدبختی نمی‌کنند. با همه انسان‌ها در صلح‌اند، و کینه و خشم و زودرنجی و … به آسانی به سراغ شان نمی‌آید. علی «علیه‌السلام» می‌فرمایند: «الیقظه نور؛ یقظه نور (قلب) است.»

تا وقتی که قلب انسان درگیر دنیاست و نفس او با هر عاملی، تحت فشار قرار می‌گیرد، در حقیقت، یقظه‌ای برای او حاصل نشده است و دینداری او نیز، تنها یک خواب و توهم است.

یقظه زمانی در انسان اتفاق می‌افتد که قلب او نور گرفته و از دغدغه‌های دنیا و فشارهای آن خالی گردد.

استاد محمد شجاعی/بحث غفلت

اساساً تنها کسانی می‌توانند در ملاقات‌های انسانی و زیارات اهل‌بیت «علیهم‌السلام» و اولیای الهی، آرزوهای فوق عقلانی و انسانیِ خود را مطرح کنند، که در مهندسی معشوق‌ها موفق بوده و به باطن انسانی رسیده‌اند.

برای کسانی که در غفلت‌اند و به یقظه نرسیده‌اند، تمام خواسته‌ها و آرزوها، در چهارچوب یک آینده مبهم تعریف می‌گردد؛ (اگر به فلان پست و مقام برسم …، اگر ازدواج کنم…، اگر صاحب فرزند شوم …، اگر ثروتمند شوم … و … )

در محاسبات زندگیِ چنین کسی، تنها این آینده مشکوک، محور انتخاب‌ها و ارتباطات قرار می‌گیرد و تنها چیزی که اصالت و ارزش ندارد. آینده قطعی(از لحظه مرگ تا ابدیت) او می‌باشد.

اما بالعکس در تمام محاسبات زندگی و همه ارتباطات و انتخاب‌هایِ کسی که به یقظه رسیده است، ابدیت، محور اصلی بوده و «خودِ انسانی» صاحبِ اصالت می‌باشد.
چنین کسی به سبب محوریت ابدیت در زندگی‌اش، بسیار مراقب است تا عاملی نفس او را تحت فشار قرار نداده (عصبانیت، کینه، زودرنجی، حساسیت و …) و غصه‌ای از امورات دنیا، قلب او را درگیرِ خود ننماید. نگاهِ صحیح او به خودش، عاملی قدرتمند برای مبارزه با تمام بیماری‌ها و ضعف‌هایی است که از طریق وراثت به او منتقل گشته است.

استاد محمد شجاعی/بحث غفلت

یقظه، به معنای بیداری، درست نقطه مقابل غفلت است.
امیرالمؤمنین «علیه‌السلام»: «فنادّ الغفله، بالیقظه؛ با یقظه به جنگ غفلت بروید.»

علمای اخلاق و سیر و سلوک، یقظه را اولین قدم در مسیر «خودسازی» می‌دانند. یقظه، درست در لحظه‌ای اتفاق می‌افتد که قلب انسان از خواب بخش‌های حیوانی بیدار شده و به باور جدیدی از خود نائل می‌گردد. او درمی‌یابد که تنها یک زن و یا یک مرد نیست، بلکه حقیقت او فراتر از مراحل حسی، خیالی، وهمی و عقلی است. او در این لحظه انسانیت خویش را شناخته و با هدفِ خلقتش آشنا می‌گردد، در نتیجه با همان نگاهی به خود می‌نگرد که خداوند به او نگاه می‌کند. بنابراین می‌توان گفت که یقظه به معنای باور آخرت (جاودانگی)، شناخت خود حقیقی، و آغاز یک زندگی با سبک جدید است به‌طوری که در این زندگی امتداد نگاهِ انسان به جاودانگی منتهی می‌گردد.

اما متأسفانه، غالبِ انسانها، زمانی خودِ حقیقی‌شان را شناخته و درمی‌یابند که تمام شئوناتی که برای آن در دنیا اصالت قائل بوده‌اند، اساساً بی‌ارزش بوده است، که به برزخ متولد شده و فرصتی برای جبران ندارند.

«بیداری» بعد از تولد به برزخ، یعنی توهم و خواب در دنیای گذشته و شقاوت در ابدیتِ پیش رو. چنین مصیبتی تنها بدان علت رخ می‌دهد که انسان خود را یک مرد و یا یک زن تعریف نموده و حتی ارتباطاتش با الله و خانواده آسمانی‌اش با همین نگاه، صورت پذیرد. چنین کسی در تمام ارتباطاتش با الله نیز، تنها خواسته‌های دنیایی‌اش را مورد نظر قرار داده و در تمام زیارات خود، آنها را هدف قرار می‌دهد. و این در حالی است که قرآن تنها کسی را انسان می‌داند که 3 آرزوی (الله، اهل بیت و جهاد در راه خدا) در رأس تمام آرزوهای (امیال، محبوب‌ها، شهوات، معشوق‌ها و …) او قرار دارند، در غیر اینصورت او صاحب باطن انسانی نخواهد بود.

استاد محمد شجاعی/بحث غفلت

حضرت علی (علیه‌السلام) می فرماید: «اِنْتِبَاهُ الْعُیُونِ لا یَنْفَعُ مَعَ غَفْلَةِ الْقُلُوبِ ؛ بیداری چشم‌ها، فایده‌ای ندارد زمانی که قلب‌ها در خواب باشند».

تنها ثروت یک انسان، قلب بیدار اوست و اساساً قرآن، انسان‌ها را براساس بینش قلب‌هایشان به شش گروه زیر تقسیم می‌کند: 1- سنگ 2- کمتر از سنگ 3- حیوان 4- کمتر از حیوان 5- شیطان 6- مؤمن (انسان).

اساساً قلبی که بیدار نیست و ماهیت جنینی خود را در رحم دنیا باور نکرده و قادر به دیدن غیب و ارتباط با آن نیست، هیچ خیری برای انسان نخواهد داشت. چنین انسانی حتی با چشمانِ بیدار، باز هم نمی‌تواند حقایق را دیده و اندازه‌ها و ارزش‌های حقیقی را بشناسد. برای او، ارتباط و انس با غیب یک دغدغه نیست و اساساً غیب در زندگی‌اش تأثیری ندارد. چنین فردی در هر شأنی از شئونات دنیا که قرار داشته باشد (متدین باشد یا گنهکار، مهندس، کارمند، طلبه و…) باز هم غفلت بر قلب او غلبه کرده و در خواب به سر می‌برد.

انسان بیدار کسی است که روز به روز بر حجم شادی و آرامشش افزوده می‌گردد و اساساً دستِ دنیا به او نخواهد رسید تا نفسِ آرامَش را تحت فشار قرار دهد.

بنابراین شئوناتِ دنیایی ما، هیچ ارتباطی با بیداری قلبمان ندارند. گاه یک فرد بی‌سواد، کاملاً بیدار است و یک فردی که جزء خواص می‌باشد در خواب. کما اینکه در طول تاریخ، بیشترین غافلان از خواص بوده‌اند. تنها زمانی انسان می‌تواند بر غفلت خویش غلبه کند که قلبش بیدار شده باشد، حال در هر شأن و مقامی که باشد، تفاوتی نخواهد داشت.

در فرمایش دیگری از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) روایت شده: «سُکرُ الْغَفْله وَالغُرورِ اَبْعَدُ إفاقه مِنْ سُکرِ الْخُمُور؛ مستی غفلت و فریب، دیرتر از انسان دور می‌شود تا مستی شراب».

خودشیفتگی‌ها و خودبرتربینی‌ها که ناشی از غفلت و خواب‌زدگی انسان‌هاست به قدری مستی‌آور و توهم‌زاست که به راحتی از انسان دور نخواهد شد، تا جائی که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، دور نمودن مستیِ شراب را بسیار آسان‌تر از مستیِ خودشیفتگی می‌داند. کسی که تنها خود را برتر و بالاتر دیده و نسبت به آنچه که در نزد اوست، احساس فرح و برتری نسبت به دیگران دارد، باید بداند که در صورت بیدار نشدن، با باطن وحشتناکی به برزخ متولد خواهد گشت. چنین کسی به قدری، خود را بزرگ می‌بیند که در هر کجا که باشد با همه ناسازگار بوده و نمی‌تواند ایرادهای آنان را تحمل نماید. بیدار کسی است که هرگز خود را حتی از یک نفر نیز بالاتر نداند. همانگونه که پیامبر و امیرالمؤمنین (علیهم‌السلام) و تمام اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به راحتی با همه انسان‌ها حتی دشمنان‌شان ارتباط برقرار نموده و برایشان دعا می‌کردند.

غرور به معنای فریب خوردن و نشناختن قَدَرهای حقیقی است. غرور، به هم خوردن تعادلِ معشوق‌هاست. غرور فراموش کردن حقیقت لااله الا الله است، و شادی کردن و غمگین شدن برای آنچه که ارزشی ندارد.

استاد محمد شجاعی/بحث غفلت

قرآن، اولین نشانه‌ی انسان‌های بیدار را یقین به غیب معرفی می‌نماید: « الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ» (سوره بقره/آیه 3) و آن را لازمه‌ی هدایت می‌داند. برای رسیدن به بیداری، ابتدا باید به یقین رسید، چرا که تردیدها، ممکن است بعد از گذشت سال‌های طولانی و تلاش‌های مستمر در مسیر انسانی، تمام زحمات انسان را به نابودی کشانده و او را به سقوط برسانند. حذف تردیدها، عاملی مهم و اساسی در استحکام و ثبات قدم انسان در مسیر انسانی است. لذا بر همه ما واجب است که تمام تردیدها و سؤالات خود را با کارشناسان دینی دقیقاً و صریحاً مطرح نموده و آن را حل کنیم.

بیداری، زمانی حاصل می‌شود که انسان بهشت و جهنم را باور می‌کند، از بهشت انرژی دریافت کرده و با تلاوت آیات بهشت، برای ادامه حرکت قدرت گرفته و به شوق می‌آید. او آنقدر مشتاق بهشت است که به شوق آن به راحتی می‌تواند قلب خود را از گزند تمام آلودگی‌ها (کینه، عصبانیت، حساسیت، زودرنجی و …) در امان بدارد.

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «الدُّنیا أصْغَرُ و أحْقَرُ وَ أنْزَرُ مِنْ أنْ تُطاعَ فیهَا الأحْقادُ؛ دنیا حقیرتر، پست‌تر و کمتر از آن است که در آن از کینه‌ها پیروی شود».

شناخت ماهیت دنیا و باور عظمت آخرت، لحظه‌ی آغاز بیداری انسان است. یک انسان بیدار، به محض ابتلا به یک گناه و یا یک آلودگی، مدتها از درد به خود پیچیده و هویت انسانی خود را در خطر می‌بیند.

تنها یک انسان بیدار است که درست در زمان خستگی و دلزدگی، با چند آیه از آیات بهشت به سر مستی رسیده و قدرت می‌گیرد.

کسی که نمی‌تواند از یاد خانواده آسمانی و انس با آنان لذت ببرد و اساساً اشتیاقی برای ارتباط با آنان ندارد، حتماً در خواب است و درک صحیحی از عالم هستی ندارد. برای چنین انسانِ توهم زده‌ای، آیات عذاب نیز تکان‌دهنده و بازدارنده از گناهان نخواهد بود.

بیداری، به معنای شناخت ارزش‌ها و قیمت‌های حقیقی است، نه باور آنچه که زائیده‌ی توهم انسان است. بنابراین مبتلایان به بیماری وسواس که به راحتی اندازه‌های حقیقی را بر هم زده و دائماً در شک و تردید به سر می‌برند، آگاه باشند که در حال پیروی از توهمات بوده و باید برای بیدار شدن، تلاش کنند.

استاد محمدشجاعی/بحث غفلت