پازل زیبای اندیشه دینی

وقتي بحثِ روبه‌رويي با راز به ميان آمد، در عين اين‌که نزديکِ نزديک است ولي از آن طرف هم نمي‌توان به اين راحتي مثل اين ليوان آن را به دست آورد. حقایق قرآنی به عنوان رازهای این عالم همه‌ي ما و همه‌ي بشريت را فرا گرفته و در عين نزديکي در دورترين‌ها سير مي‌کند. بايد روشن شود ما در نسبت با خداوند از طریق قرآن چه رویکردی باید داشته باشیم. قرآن به معناي تجلي حضرت حق بر ما، نزديک‌ترين حقيقت به ما است، ولي از طرف ديگر طوري است که نمي‌توانيم به اين راحتي به دستش بياوريم و استمرار اُنس با قرآن برای آن است که هر لحظه وجهی از آن حقیقت بر جان ما تجلی کند.

حقيقت در عين نزديکي به ما در دورترين‌ها سير مي‌کند و همين امر موجب مي‌شود که در رويارويي با قرآن باید متذکر اشاراتی باشیم که به راحتی به‌دست نمی‌آیند. اساساً در رابطه با حقيقت نمي‌شود بگوئيد يافتم و تمام شد. حقيقت در هر موضوع و در هر جلوه‌اي طوري است که همان وقت هم که آن را مي‌يابيد، متوجه هستيد که چيزي نيست که به راحتي بتوانيد مالک آن شويد. وقتي پيغمبر خدا(صلی‌الله علیه و آله) با يافتن خدا عرضه مي‌دارند «مَاعَرَفنَاکَ حَقَّ مَعرِفَتِک» ما نتوانستيم آن‌طور که تو شايسته‌ي شناختي تو را بشناسيم، مي‌فهميم که اين یک قاعده است در ‌رو‌به‌رويي با هر حقيقتي. در زيارت‌نامه‌ها امام را که واسطه‌ي فيض است، به عنوان مظهرِ روشن حقيقت، مدّ نظر قرار مي‌دهيد. از آن جهت که ائمه(علیه‌السلام)قرآن متعیَّن هستند و وسیله‌ای خواهند بود تا در اُنس با قرآن بهتر متوجه‌ی اشارات آیات بشویم.

#زبان_قرآن

استادطاهرزاده

خداوند مي‌فرمايد:

«يَسْأَلُهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» (الرحمن/29).

در اول آيه مي‌فرمايد که آن چه در زمين و آسمان است از خدا تقاضا مي‌کند و در ادامه مي‌فرمايد «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» او در هر روزگار و دوراني در شأني است و به نحوي خاص در آن دوران ظاهر مي‌شود. براي اين که تقاضاي انسان‌ها در آن روزگار نسبت به تقاضاي آن‌ها در روزگاري ديگر، متفاوت است. شما با چه طلبي در اين روزگار با حضرت حق رو به رو شده‌ايد که حاصل آن اشراق انقلاب اسلامي در قلب زعيم اين دوران شد؟ مثلاً شما اگر از او درخواست رزق کنيد، شأني از خداوند که با شما رو‌به‌رو مي‌شود، رزّاقيت است. اگر شما از او بخواهيد که آبروي شما را حفظ کند، خدا هم با نور آيه‌ي «إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا» (حج/38) به ميان مي‌آيد.

اما اين‌که در هر دوره و زمانه‌اي جلوه‌اي خاص دارد، نشان مي‌دهد که در هر زماني رازي در ميان است و حضرت حق مطابق آن راز، جلوه‌اي مخصوص دارد که روح آن زمانه است و با رجوع به قرآن خداوند مطابق راز زمانه‌ی ما متذکر ما می‌گردد که حقیقت را در زمانه‌ی خود گم نکنیم.

هميشه «راز» اين‌گونه است که مثل روح، در واقعيات حاضر مي‌باشد. از يک طرف در قرآن داريد: حضرت حق «أَقرَبُ إلَيهِ مِن حَبلِ الوَرِيد»(ق/ 16)

و از طرف ديگر داريد: «سُبحَانَ اللهِ عَمَّا يصِفُون» (مؤمنون/ 91)

يعني خداوند خيلي بالاتر از اين وصف‌ها است. شما در معارف توحيدي متوجه مي‌شويد که حضرت حق همه جا هست و هم نمي‌توانيد بگوييد که محدود به اين‌جا است. همه‌ي حقايق به حقيقت‌الحقايق ختم مي‌شوند ولي اگر ما بخواهيم از آن‌ها سخن بگوئيم به اشاره مي‌توان سخن گفت، نه به استدلال، چون استدلال مطلب را در حدّ مفهوم محدود مي‌کند.

اگر ما توانستيم با زبانِ اشاره‌ی قرآن آشنا شویم، راهِ ما جهت حضور در عالم ملکوت گشوده می‌شود ولي اگر هنوز بر عادت قبلي باشيد و به جاي آن که به کمک اشاره‌‌های قرآن متوجه‌ی وجوه حقيقت در افق جان خود باشیم بپرسيد به چه دليل اين حرف‌ها را مي‌زني؟

عملاً بحث را به بن بست مي‌کشانيد. ما عموماً طوري هستيم که وقتي قانع مي‌شويم که براي اثبات وجودِ هر موضوعي استدلال در ميان باشد، زيرا هنوز متوجه نيستيم چيزهاي بالاتري هم هست که با استدلال براي ما رخ نمي‌نمايند، همان‌طور که در خواب؛ همين‌که خواب مي‌بينيد مي‌خواهيد برويد به جايي که براي‌تان ناآشنا است، زود بيدار مي‌شويد و هيبت آن حضور اجازه نمي‌دهد خواب را ادامه دهيد، اين جا هم چون با استدلال آشنا هستيم، همين‌که مي‌خواهيم با اشاره‌های قرآنی وارد ساحتي شويم که با حقيقتِ موضوعي روبه‌رو شويم، زود برمي‌گرديم و مي‌گوييم به چه دليل؟ نمي دانيم اين به چه دليل گفتن در اين‌جا براي ما ضرر دارد و حجابي مي‌شود تا رجوعِ مستقيم به حقيقت واقع نشود.

?#زبان_قرآن
?#استاد_طاهرزاده

‌

زبان گزارشِ حقيقت، زبان اشارت است و اين يک نکته‌ي حساسي است. بايد از خود پرسيد اگر حقايقي در اين عالم هست، ما چطور با آن حقايق مرتبط بشويم؟ يکي از راه‌هاي علمِ به حقايق، استدلال است، و ما مي‌توانيم براي وجود خدا و ملائکه و معاد، به عنوان حقايق عالمِ وجود، استدلال بياوريم، به همين جهت ما وجودِ معاد را در عقايدمان واقعي مي‌دانيم. اين براي علم به وجودِ حقايق لازم است. به قول شهيد مطهري در قرآن بعضي مواقع، زبان، زبان استدلال است و با عقلِ قرآني به وجود حقايق پي مي‌بريم.

مثلاً خداوند مي‌فرمايد: همين طور که اين نطفه در رحم مادرش سير مي‌کند و در نهايت به صورت یک انسان شکل میگیرد‌،نمیگذاریم که پس از حضور در این دنیا نابود شود بلکه به سوی دنیایی دیگر سیر میکند.تعبیر علامه مطهری این است که این یک نوع استدلال قرآنی است.چون میخواهد وجودمعاد را اثبات کند.
آري! يک وقت است که ما وجود حقيقتي را مي‌خواهيم اثبات کنيم در اين رابطه براي اثبات وجود آن دليل مي‌آوريم، ولي يک وقت مي‌خواهيم آن حقيقت را مدّ نظر قرار دهيم، در اين حالت به زبان ديگري نياز داريم و آن زبان اشاره است. به آن روايت از حضرت صادق(ع) فکر کنيد که مي‌فرمودند قرآن ابعادي دارد و عده‌اي با اشاره به آن ابعاد، قرآن برايشان رخ مي‌نماياند، زيرا کتاب خدا بر اشيايي است و يکي از آن اشياء، «عبارت» است و يکي هم «اشارت».

يعني قرآن ابعاد و وجوهي دارد که مي‌توان با اشارات قرآن به آن‌ وجوه نظر کرد. قرآن آمده است تا به ما از حقايق عالم خبر بدهد، يکي از راه‌هاي نظر به حقايق، زبان اشاره است. مشکل اين است که ما عموماً به زبان انتزاعي و استدلال عادت کرده‌ايم. البته همان‌طور که عرض شد زبان استدلال هم براي علمِ به حقايق لازم است امّا فراموش نکنيم که زبان استدلال ما را متوجه وجود آن حقايق مي‌کند و اين اول کار است، نه آخر کار. زبان استدلال، زبان صحيحي است ولي زبانِ کافي نيست، مي‌شود يک سخن، صحيح باشد ولي همه‌ي ابعاد يک حقيقت را نشان ندهد. شما وجود خدا را با استدلال اثبات مي‌کنيد ولي لقاي الهي راه ديگري مي‌خواهد. هيچ وقت لقاي الهي با زبان استدلال محقق نمي‌شود.

#زبان_قرآن
#استاد_طاهرزاده

مقام معظم رهبری«حفظه‌الله» می‌فرمایند:

قرآن یک اثر هنری بی‌نظیر است، یعنی یک جنبه‌ از عظمت قرآن و اهمّیّت قرآن عبارت است از زیبایی هنری قرآن؛ اتّفاقاً آن چیزی که در درجه‌ی اوّل دلها را مثل مغناطیس به سمت اسلام جذب کرد، همین جنبه‌ی هنریِ قرآن بود. عربها، هم موسیقی الفاظ را می‌فهمیدند، هم با زبان ادب آشنا بودند - در آن محیط عربی این جوری بود- ناگهان دیدند پدیده‌ای وسط آمد که شبیه آن را نشنیده‌اند؛ نه شعر است، نه نثر است، امّا یک پدیده‌ی هنری فوق‌العاده است. این همان چیزی است که امیرالمؤمنین(ع)می‌فرمایند: «ظاهِرُهُ اَنیقٌ وَ باطِنُهُ عَمیق».«اَنیق» یعنی آن زیباییِ شگفت‌آور، آن زیبایی‌ که وقتی انسان در مقابل آن قرار می‌گیرد، به حیرت می‌افتد؛ زیبایی در قرآن این‌گونه است.

نگاه علم تجربی که واقعیت را مساویِ محسوسات قلمداد می‌کند و تنها حس و عقلِ مبتنی بر داده‌های حسیّ را وسیله‌ی رسیدن به واقعیت می‌داند، حقایق عالم و جایگاه واقعی و معرفت بخش آن‌ها را از دست می‌دهد و تنها جنبه‌ی سوبژکتیو دارند و قرآن درست برعکسِ نگاه جزمیتِ علم تجربی، متذکر وجود حقایق است و عقلی را مخاطب قرار می‌دهد که تواناییِ درک آن حقایق را در عالم دارد، همان‌طور که آثار هنری تنها امور سوبژکتیو نیستند، بلکه حقایقی را در مقابل بیننده‌ی خود قرار می‌دهند، حقایقی که بالاتر از واقعیاتی است که علوم تجربی به آن‌ها توجه دارد.

فهمی که با اُنس با قرآن پیش می‌آید، فهمی است وجودی و وجود انسان را شدید می‌کند و لذا انسان می‌تواند در هستی با سعه‌ی بیشتری حاضر شود و این غیر از آن فهمی است که به جای ذکر و فکر، موجب اطلاعات بیشتر می‌گردد و در آن پای اُبژه‌‌شدنِ معلومات در میان است. زیرا در قرآن، هستی به زبان آمده و ما در رجوع به وجودِ خود می‌توانیم زبانِ هستیِ خود را از قرآن بشنویم، چرا که قصه‌ی هستی را در مقابل انسان می‌گشاید. این است راز این‌که اُنس با قرآن اگر به صورتی صحیح انجام گیرد درک ما را از جهان و از خودمان تغییر می‌دهد و عالَمی را بر روی ما می‌گشاید بسی فراخ‌تر از عالَم و جهان کیفی.

#زبان_قرآن

استادطاهرزاده

فهمی که از طریق اُنس با قرآن پیش می‌آید، فهمی است وجودی و وجود انسان را شدید می‌کند و در نتیجه با سعه‌ی وجودیِ بیشتری در هستی ظاهر می‌شود و این غیر از آن نوع فهمی است که به جای فکر و ذکر، عامل اطلاعات بیشتر می‌گردد و در آن اُبژه‌شدنِ معلومات پدید می‌آید. زیرا در قرآن، هستی به زبان آمده و ما در رجوعِ به وجود خود می‌توانیم زبان هستیِ خود را از قرآن بشنویم زیرا قصه‌ی هستی را در مقابل انسان می‌گشاید. این است راز این‌که اُنس با قرآن اگر به صورتی صحیح انجام گیرد، درک ما را از جهان و از خودمان تغییر می‌دهد و عالَمی را بر روی ما می‌گشاید که عالم کیفیت‌ها است.

اگر بپذیریم «فهم»، یک رخداد است و امری است «وجودی» که سراسر جان آدمی را در بر می‌گیرد، می‌فهمیم چرا قرآن از ما خواسته است با آن برخورد خاصی داشته باشیم تا با تدبّر در آن، فهمی که به یک معنا رخداد و به یک معنا تذکر و هشدار است؛ برای انسان رخ دهد و انسان احساس کند در سراسر عالم حضور پیدا کرده است. این بدان جهت است که تنها هستی که به فهم در می‌آید، «زبان» است و زبانِ اصیل واسطه‌ی میان انسان و هستی و به یک معنا، مظهرِ حقیقت یا «وجود» است.

حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «اِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِيقٌ لَا تَفْنَى عَجَائِبُهُ وَ لَا تَنْقَضِي غَرَائِبُهُ وَ لَا تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاّ بِه‏»(نهج البلاغه، خطبه‌ی 18) قرآن ظاهرش زيبا، و باطنش عميق و ناپيداست، شگفتى‏هايش تمام‌شدنى نيست، و غرايبش پايانى ندارد، و تاريكى‏ها جز با قرآن از فضاى حيات زدوده نگردد. به این نکته فکر کنید که می‌فرماید ما را به امور ناشناخته‌ای روبه‌رو می‌کند که پایان‌ناپذیر است و همواره ما می‌توانیم با افقی روبه‌رو باشیم که همواره به سوی او قدم می‌گذاریم و از حضور در محضر آن بهره‌ها می‌بریم و باز جای جلورفتن و بهره‌مندشدن گشوده است.
?#زبان_قرآن
?#استاد_طاهرزاده